Beynəlxalq hüquqa əsasən internet hüququ varmı?

Modul 3: İnternetə çıxış

İnternet informasiyanın sərbəst axınını dəyişdirərək, internet bağlantısı olan hər kəsə məlumat və ideyalar toplamaq və paylaşmaq imkanı yaratmış və bununla da informasiya hüquqları üçlüyünün - məxfilik, ifadə azadlığı və informasiyaya çıxışın həyata keçirilməsinə və qorunmasına dərin təsir göstərmişdir.1Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnsan Hüquqları Şurasının (UNHRC) İnternetdə insan hüquqlarının təşviqi, qorunması və onlardan istifadə edilməsi ilə bağlı 2016-cı il Qətnaməsində bu hüquqların digər fundamental hüquqların tam şəkildə həyata keçirilməsi üçün vacib olduğu və oflayn olduqları üçün onlayn sahədə bərabər şəkildə qorunmalı olduğu təsdiqlənib.

Lakin, bu təsdiqə baxmayaraq, internetə açıq hüquq hələ heç bir beynəlxalq müqavilədə və ya oxşar sənəddə tanınmayıb. Bu, çoxlu müzakirələrə səbəb olub və internetə çıxış hüququnun lehinə və əleyhinə çoxsaylı arqumentlər mövcuddur. 2023-cü ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnsan Hüquqları üzrə Ali Komissarı bildirib ki, internetə universal çıxışı sadəcə bir imtiyaz deyil, insan hüququ kimi gücləndirməyin vaxtı çatmış ola bilər.2)

İnternetə çıxışın bir sıra fundamental hüquqlardan istifadə etmək üçün vacib olduğu getdikcə daha çox qəbul edilir. Nəticə odur ki, internetə çıxışı olmayanlar bu hüquqlardan tam istifadə etməkdən məhrumdurlar ki, bu da bir çox hallarda mövcud sosial-iqtisadi bölünmələri daha da şiddətləndirə bilər. Məsələn, internetə çıxışın olmaması fərdin əsas məlumatları əldə etmək, ticarəti asanlaşdırmaq, iş axtarmaq və ya mal və xidmətlər istehlak etmək qabiliyyətinə mane ola bilər.

Giriş iki fərqli, lakin bir-biri ilə əlaqəli ölçüləri əhatə edir:

onlayn məzmunu görmək və yaymaq imkanı; və
bu cür onlayn məzmuna girişi təmin etmək üçün fiziki infrastrukturdan istifadə etmək imkanı.

2003-cü ildə UNESCO dövlətləri internetə çıxış hüququnu həyata keçirmək üçün addımlar atmağa çağıran ilk beynəlxalq qurumlardan biri oldu. Bu baxımdan, o bildirdi ki:(3)

“Üzv Dövlətlər və beynəlxalq təşkilatlar vətəndaşlığın və vətəndaş cəmiyyətinin gücləndirilməsi prosesini gücləndirmək üçün müvafiq siyasətlərin qəbul edilməsi və inkişaf etməkdə olan ölkələrdə kənd icmalarının ehtiyaclarını nəzərə alaraq bu cür siyasətlərin düzgün həyata keçirilməsini və dəstəklənməsini təşviq etməklə ictimai maraq doğuran bir xidmət kimi İnternetə çıxışı təşviq etməlidirlər. […] Üzv Dövlətlər müasir demokratik cəmiyyətdə vətəndaşlar üçün əhəmiyyətli məlumatlar da daxil olmaqla, ictimai və hökumət tərəfindən saxlanılan qeydlərə universal onlayn çıxış hüququnu tanımalı və tətbiq etməlidirlər, məxfilik, məxfilik və milli təhlükəsizlik narahatlıqlarını, eləcə də əqli mülkiyyət hüquqlarını bu cür məlumatların istifadəsinə tətbiq edildiyi dərəcədə nəzərə almalıdırlar. Beynəlxalq təşkilatlar hər bir Dövlətin sosial və ya iqtisadi vəziyyəti ilə bağlı vacib məlumatlara çıxış hüququnu tanımalı və təbliğ etməlidirlər.”

2012-ci ildə BMT İnsan Hüquqları Şurası (BMTİHK) "bütün dövlətləri internetə çıxışı asanlaşdırmağa və bütün ölkələrdə media və informasiya kommunikasiyası imkanlarının inkişafına yönəlmiş beynəlxalq əməkdaşlığı təşviq etməyə çağıran" mühüm bir qətnamə qəbul etdi.4)

BMT-nin Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri

Bu, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Davamlı İnkişaf Məqsədlərində (BMT) daha da genişləndirilib.DİM), "[b]informasiya və kommunikasiya texnologiyalarının yayılması və qlobal qarşılıqlı əlaqənin insan tərəqqisini sürətləndirmək, rəqəmsal uçurumu aradan qaldırmaq və bilik cəmiyyətlərini inkişaf etdirmək üçün böyük potensiala malik olduğunu" qəbul edirlər.5) Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri dövlətləri qadınların səlahiyyətləndirilməsini təşviq etmək üçün İnformasiya Kommunikasiya Texnologiyalarından (İKT) və digər imkan verən texnologiyalardan istifadəni artırmağa çağırır,(6) və 2020-ci ilə qədər ən az inkişaf etmiş ölkələrdə internetə universal və əlverişli çıxışı təmin etməyə çalışmaq.7)

BMT-nin İnsan Hüquqları Şurası tərəfindən qəbul edilmiş 2016-cı il tarixli İnternetlə bağlı BMT Qətnaməsində internetin inkişafa doğru irəliləyişi, o cümlədən DİM-lərə nail olmağı sürətləndirə biləcəyi qəbul edilir və internetə çıxışın təmin edilməsi və genişləndirilməsində hüquqlara əsaslanan yanaşmanın tətbiqinin vacibliyi təsdiqlənir.8) Xüsusilə, bu, internetə çıxışın təmin edilməsi və genişləndirilməsində hərtərəfli hüquq əsaslı yanaşmanın tətbiqinin vacibliyini təsdiqləyir(9) və dövlətləri universal çıxış və insan hüquqlarından istifadənin əsasını təşkil edən milli internetlə bağlı ictimai siyasətlərin formalaşdırılmasını və qəbul edilməsini nəzərdən keçirməyə çağırır.10)

İnternetə çıxışla bağlı SDG məqsədinə çatmanın vəziyyəti

DİM-lər dövlətləri qadınların səlahiyyətləndirilməsini təşviq etmək üçün İKT-dən və digər imkan verən texnologiyalardan istifadəni artırmağa çağırır.11) və 2020-ci ilə qədər ən az inkişaf etmiş ölkələrdə internetə universal və əlverişli çıxışı təmin etməyə çalışmaq.12) 2020-ci ilin sonunda bu məqsədə çatılmadığı, 3.5 milyarddan çox insanın hələ də internetə çıxışı olmadığı aydın oldu. 2023-cü ildə dünya əhalisinin 33%-nin internetə çıxışı yox idi ki, bu da əvvəlki ilə nisbətən daha yaxşı göstəricidir.(13Afrikada internetə çıxış ölkələr arasında əsasən dəyişir ki, bu da internetə çıxışın qeyri-bərabərliyini göstərir.14)

İnternetin müstəqil bir hüquq və ya digər hüquqların həyata keçirilməsini asanlaşdıran bir vasitə kimi qəbul edilməsindən asılı olmayaraq, internetə universal çıxışın təmin edilməsi zərurəti üçün möhkəm təməl qoyulmuşdur. Dövlətlərdən eyni zamanda universal çıxışa nail olmaq üçün addımlar atmaları tələb olunur. Lakin, əslində, internetə universal çıxış hələ də reallaşmayıb. Bu, həm fərdi, həm də dövlət səviyyəsində maliyyə resurslarının çatışmazlığı, yerli əhəmiyyətli məzmunun qeyri-kafi olması, rəqəmsal savadlılığın qeyri-kafi səviyyəsi və bunu prioritet etmək üçün siyasi iradənin olmaması kimi bir sıra amillərin birləşməsindən qaynaqlanır.

Dəyişikliklər

MADDƏ 19, 'Rəqəmsal Hüquqlar' (https://www.article19.org/issue/digital-rights/ ünvanından əldə etmək mümkündür).
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnsan Hüquqları üzrə Ali Komissarlığının "Ali Komissar İnsan Hüquqları Şurasına bildirib ki, internetə universal çıxışı səkkiz insan kimi gücləndirməyin vaxtı çatmış ola bilər, sadəcə bir imtiyaz deyil" (2023) (https://www.ohchr.org/en/news/2023/03/it-may-be-time-reinforce-universal-access-internet-human-right-not-just-privilege-high ünvanından əldə etmək olar).
UNESCO, 'Çoxdilliliyin və kiberməkana universal çıxışın təşviqi və istifadəsi ilə bağlı tövsiyə' (http://www.unesco.org/new/fileadmin/MULTIMEDIA/HQ/CI/CI/pdf/official_documents/Eng saytından əldə etmək olar – Çoxdilliliyin və kiberməkana universal çıxışın təşviqi və istifadəsi ilə bağlı tövsiyə.pdf) 7 və 15-ci bəndlərdə.
BMT İnsan Hüquqları Komissiyası, 'İnternetdə insan hüquqlarının təşviqi, qorunması və istifadəsinə dair Qətnamə' (2012) (https://ap.ohchr.org/documents/E/HRC/d_res_dec/A_HRC_20_L13.doc saytından əldə edilə bilər), 2-ci bənd. Bu, növbəti il BMT İnsan Hüquqları Komissiyasının 'İnternetdə insan hüquqlarının təşviqi, qorunması və istifadəsinə dair Qətnamə' (2014) (https://hrlibrary.umn.edu/hrcouncil_res26-13.pdf saytından əldə edilə bilər) sənədində daha da genişləndirildi.
BMT Baş Assambleyası, “Dünyamızın Dəyişdirilməsi: Davamlı İnkişaf üçün 2030-cu il gündəliyi” A/Res/70/1, 21 oktyabr 2015-ci il (https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/70/1&Lang=E ünvanından əldə edilə bilər), 15-ci bənd.
Id 5(b) məqsədində, səh. 18.
Id 9(c) məqsədində, səh. 21.
BMT İnsan Hüquqları Komissarlığı, 'İnternetdə insan hüquqlarının təşviqi, qorunması və onlardan istifadə edilməsi haqqında Qətnamə', (2016) (https://www.refworld.org/docid/57e916464.html ünvanından əldə edilə bilər), 2-ci bənd.
Id 5-ci bənddə.
Id 12-ci bənddə.
Id 5(b) məqsədində, səh.18.
Id 9(c) məqsədində, səh. 21.
Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqının "Faktlar və Rəqəmlər 2023: İnternet İstifadəsi" (2023) (https://www.itu.int/itu-d/reports/statistics/2023/10/10/ff23-internet-use/ linkindən əldə etmək olar).
Statista '2023-cü ilin yanvar ayına olan məlumata görə, Afrikada internet istifadəçilərinin ölkələr üzrə payı' (2023) (https://www.statista.com/statistics/1124283/internet-penetration-in-africa-by-country/ linkindən əldə etmək olar).