"Yalan Xəbər" nədir?
Modul 5: 'Yalan Xəbərlər', Dezinformasiya və Təbliğat
Tərif
Rəqəmsal dövrdə məlumatların yayılması inkişaf etmiş və bu da fərqli, lakin bir-biri ilə əlaqəli hadisələrə səbəb olmuşdur: yalan xəbərlər, dezinformasiya və yanlış məlumat, eləcə də dezinformasiya.
“Yalan xəbər” qəsdən və təsdiqlənə bilən yalan olan və oxucuları çaşdırmağa çalışan iddia edilən xəbərlərə aiddir.1Yalan xəbərlər, oxucuları yalanlara inandırmaq üçün nəzərdə tutulmuş diqqət çəkən başlıqlardan, şəkillərdən və məzmundan istifadə edərək etibarlı xəbərlərin formatını təqlid edir. Adətən, onlayn yalan xəbərlər reklam gəlirlərini və ya əlavə ideoloji gündəmləri artırmaq üçün "kliklər", "paylaşımlar" və cəlbetmə toplamaq məqsədilə yayılır.(2)
Son illərdə bu termin, yalan olmasına baxmayaraq, yenə də "xəbər" təşkil etdiyi qeyri-dəqiq mənaya görə populyarlığını itirib.
Dezinformasiya, aldatmaq, manipulyasiya etmək və ya siyasi və ya iqtisadi məqsədlərə çatmaq üçün strateji şəkildə təbliğ edilən qəsdən yalan və ya yanlış məzmun təşkil edir.3)
Nəhayət, dezinformasiya, dezinformasiya ilə əlaqəli zərərli niyyət olmadan, təsadüfən paylaşılan yalan və ya yanlış məzmunu nəzərdə tutur.4Qəsdən yalan məlumat verilməməsinə baxmayaraq, yanlış məlumatların gözlənilməz nəticələri yenə də zərərli ola bilər, ictimai çaşqınlığa səbəb ola bilər və etibarlı məlumat mənbələrinə inamsızlıq yarada bilər.
Yanlış məlumat və dezinformasiya yalan məlumatların yayılmasına əsaslansa da, yanlış məlumat reallığa əsaslanır və məlumat qəsdən bir şəxsə, sosial qrupa, təşkilata və ya ölkəyə zərər vurmaq üçün istifadə olunur.5)
Aşağıdakı cədvəldə üç növ yalan məlumat arasındakı ortaq və fərqlər vurğulanır:
| Aspektlər | Səhv məlumat | dezinformasiya | Səhv məlumat |
|---|---|---|---|
| Yalan məlumat | Aldatmaq niyyəti olmadan paylaşıldı | Qəsdən yanıltmaq üçün yayılıb | Həqiqəti təmsil edir, amma aldatmağı hədəfləyir |
| niyyət | Aldatmaq niyyəti yoxdur | Qəsdən aldadıcı | Həqiqi məzmuna baxmayaraq, aldatmaq niyyətindədir |
| Reallığın təmsil olunması | Aldadıcı niyyət olmadan yanlış təqdim edir | Aldadıcı niyyətlə yanlış təqdim edir | Həqiqətən təmsil edir, amma niyyətlə aldadır |
| Nümunələr | Yalan məlumatların qəsdən paylaşılması | Saxta xəbərlər, yalanlar, təbliğat | Yarımhəqiqətlər, fırıldaq, seçmə açıqlama |
| təsir | Hələ də zərərli təsirlərə malik ola bilər | Ağır nəticələrə səbəb ola bilər | Açıq yalan danışmadan yanılda bilər |
| Potensial zərər | Rəylərə və etibara təsir edə bilər | Etibara xələl gətirir, ictimai rəyə təsir göstərir | Qavrayışlara və qərarlara təsir göstərir |
Beynəlxalq səylər
Son illərdə həm regional, həm də beynəlxalq səviyyələrdə bir sıra təşəbbüslər artan dezinformasiya və digər zərərli informasiya formaları ilə mübarizə aparmaq üçün onlayn olaraq həyata keçirilib.
Beynəlxalq səviyyədə xüsusilə diqqətəlayiq olan 2017-ci il İfadə Azadlığı və “Saxta Xəbərlər”, Dezinformasiya və Təbliğat haqqında Birgə Bəyannamədir (2017-ci il Birgə Bəyannaməsi) Birləşmiş Millətlər Təşkilatının müvafiq ifadə azadlığı mandatına sahibləri tərəfindən verilmişdir (UN), Afrika İnsan və Xalqların Hüquqları Komissiyası (ACHPR), Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatı (ATƏT-in) və Amerika Dövlətləri Təşkilatı (OAS).(62017-ci il Birgə Bəyannaməsində həm onlayn, həm də oflayn dezinformasiya və təbliğatın artan yayılmasının və onların töhfə verə biləcəyi və ya əsas səbəb ola biləcəyi müxtəlif zərərlərin qeyd edildiyi bildirilir.
Bu inkişaf edən rəqəmsal mənzərə fonunda bəyannamədə internetin və rəqəmsal texnologiyaların informasiyaya çıxışı təmin etməkdə və dezinformasiyaya qarşı cavab tədbirlərini asanlaşdırmaqda transformativ rolu vurğulanaraq, vasitəçilərin insan hüquqlarına hörmətlə yanaşmaqdakı məsuliyyətləri qəbul edilmişdir.7)
2017-ci il Birgə Bəyannaməsinin tövsiyələri
Lakin 2017-ci il Birgə Bəyannaməsində bu zərərlərin tənzimlənməsi səylərinin ifadə azadlığına mənfi təsir göstərdiyi vurğulandı və beləliklə, aşağıdakı tövsiyə olunan standartlar müəyyən edildi:
- "Yalan xəbərlər" və ya "qeyri-obyektiv məlumatlar" da daxil olmaqla, qeyri-müəyyən və qeyri-müəyyən fikirlərə əsaslanan məlumatların yayılmasına qoyulan ümumi qadağalar, 1(a) bəndində göstərildiyi kimi, ifadə azadlığının məhdudlaşdırılmasına dair beynəlxalq standartlarla bir araya sığmır və ləğv edilməlidir.
- Cinayət böhtan qanunları həddindən artıq məhdudlaşdırıcıdır və ləğv edilməlidir. Yalan və böhtan xarakterli ifadələrə görə məsuliyyətlə bağlı mülki hüquq qaydaları yalnız cavabdehlərə tam imkan verildikdə və həmin ifadələrin doğruluğunu sübut edə bilmədikdə və ədalətli şərh kimi digər müdafiə vasitələrindən faydalandıqda qanuni olur.
- Dövlət qurumları yalan olduğunu bildikləri və ya bilməli olduqları (dezinformasiya) və ya təsdiqlənə bilən məlumatlara qarşı ehtiyatsızlıq nümayiş etdirən (təbliğat) açıqlamalar verməməli, onları dəstəkləməməli, təşviq etməməli və ya daha da yaymamalıdırlar.
- Dövlət orqanları, daxili və beynəlxalq hüquqi öhdəliklərinə və ictimai vəzifələrinə uyğun olaraq, iqtisadiyyat, ictimai səhiyyə, təhlükəsizlik və ətraf mühit kimi ictimai maraq doğuran məsələlər də daxil olmaqla, etibarlı və etibarlı məlumatların yayılmasını təmin etməlidirlər.
Birgə Bəyannamə dövlət qurumlarını etibarlı və etibarlı məlumatların yayılmasını təmin etməyə, yalan olduğunu bildikləri (və ya ağlabatan şəkildə bilməli olduqları) və ya təsdiqlənə bilən məlumatlara qarşı ehtiyatsızlıq nümayiş etdirən ifadələr verməməyə, dəstəkləməməyə, təşviq etməməyə və ya daha da yaymamağa çağırırdı.8)
2023-cü ildə BMT-nin Təhsil, Elm və Mədəniyyət Təşkilatı (YUNESKO-nun) həmçinin ifadə və informasiya azadlığını təmin edəcək "Dövlətlər, rəqəmsal platformalar, hökumətlərarası təşkilatlar, vətəndaş cəmiyyəti, media, akademiya, texniki icma və digər maraqlı tərəflər üçün bir sıra vəzifələr, məsuliyyətlər və rolları müəyyən edən" çoxtərəfli yanaşma vasitəsilə ifadə azadlığının və informasiyaya çıxışın qorunması üzrə Təlimatları dərc etmişdir.(9)
İdarəetmə Sistemləri üçün 5 Prinsip
YUNESKO-nun Təlimatları, 134 ölkədən 10,000-dən çox şərhi nəzərdən keçirən geniş məsləhətləşmə prosesinə əsaslanaraq, rəqəmsal platformalarda ifadə azadlığına və məlumata çıxışa təsir edən bütün idarəetmə sistemlərinin əsasını təşkil etməli olan beş prinsipi vurğulayır:
- Prinsip 1: Platformalar insan hüquqları ilə bağlı lazımi araşdırma aparmalıdır;
- Prinsip 2: Platformalar platforma dizaynı, məzmun moderasiyası və məzmun kurasiyası da daxil olmaqla, beynəlxalq insan hüquqları standartlarına riayət etməlidir;
- Prinsip 3: Platformalar şəffaf olmalıdır;
- Prinsip 4: Platformalar istifadəçilər üçün məlumat və alətləri əlçatan etməlidir;
- Prinsip 5: Platformalar müvafiq maraqlı tərəflər qarşısında hesabatlı olmalıdır.