Hökumət tərəfindən idarə olunan rəqəmsal müşahidə

Rabitə nəzarəti, keçmişdə, indiki və ya gələcəkdə şəxsin ünsiyyətini əhatə edən, əks etdirən, ondan qaynaqlanan və ya haqqında olan məlumatları izləmək, ələ keçirmək, toplamaq, əldə etmək, təhlil etmək, istifadə etmək, qorumaq, saxlamaq, müdaxilə etmək, onlara daxil olmaq və ya oxşar hərəkətləri əhatə edir.1) Bu, həm kommunikasiyaların məzmununa, həm də onlar haqqında metaməlumatlara, məsələn, onların yeri və əlaqə nöqtələrinə aiddir. Sonuncu ilə bağlı qeyd edilmişdir ki, metaməlumatların toplanması fərdin davranışına, sosial münasibətlərinə, şəxsi üstünlüklərinə və kimliyinə dərindən nəzər salmağa imkan verə bilər. Bütövlükdə götürüldükdə, bu, insanın şəxsi həyatı ilə bağlı çox dəqiq nəticələr çıxarmağa imkan verə bilər.

BMT-nin İnsan Hüquqları Komitəsinin 16 saylı Ümumi Şərhində deyilir: “17-ci maddəyə uyğunluq yazışmaların bütövlüyünün və məxfiliyinin de-yure və de-fakto təmin edilməsini tələb edir”.2) Müşahidə — həm toplu (və ya kütləvi) məlumatların toplanması(3) və ya hədəflənmiş məlumatların toplanması — fikir və ifadə azadlığı üçün zəruri olan məxfilik və təhlükəsizliyə birbaşa müdaxilə edir və onun legitimliyini qiymətləndirmək üçün üç hissəli testə qarşı nəzərə alınmalıdır.(4Rəqəmsal dövrdə İnternet və Rabitə Texnologiyaları (İKT) hökumətlərin, korporasiyaların və fərdlərin müşahidə, ələ keçirmə və məlumat toplama imkanlarını artırmışdır ki, bu cür müşahidə aparmaq qabiliyyəti artıq miqyas və ya müddətlə məhdudlaşmır.5)

BMT Baş Assambleyası (BMT BA) tərəfindən rəqəmsal dövrdə məxfilik hüququ ilə bağlı qəbul edilmiş qətnamədə qanunsuz və ya özbaşına rabitə nəzarətinin və/və ya ələ keçirilməsinin, eləcə də şəxsi məlumatların qanunsuz və ya özbaşına toplanmasının yüksək dərəcədə müdaxilə aktları olduğu, məxfilik hüququnu pozduğu, ifadə azadlığı hüququna müdaxilə edə biləcəyi və xüsusilə kütləvi miqyasda həyata keçirildikdə demokratik cəmiyyətin prinsiplərinə zidd ola biləcəyi vurğulanmışdır.6) O, əlavə olaraq qeyd etdi ki, “rəqəmsal rabitənin müşahidəsi beynəlxalq insan hüquqları öhdəliklərinə uyğun olmalı və ictimaiyyət üçün əlçatan, aydın, dəqiq, hərtərəfli və ayrı-seçkilik yaratmayan hüquqi çərçivə əsasında aparılmalıdır”.(7)

Qanunilik şərtinə cavab vermək üçün bir çox dövlətlər müşahidə fəaliyyətlərinə icazə vermək üçün müşahidə qanunlarında islahatlar aparmaq üçün addımlar atıblar. Zəruri və Proporsional Prinsiplərə (ekspertlər və məxfilik qrupları tərəfindən hazırlanmış insan hüquqlarının müşahidəyə tətbiqi ilə bağlı bir sıra prinsiplər) əsasən, rabitə nəzarəti yüksək dərəcədə müdaxilə aktı kimi qəbul edilməli və proporsionallıq həddinə cavab vermək üçün dövlətdən hər hansı bir müşahidə aparmazdan əvvəl ən azı səlahiyyətli məhkəmə orqanı qarşısında aşağıdakıları müəyyən etməsi tələb olunmalıdır:(8)

• Ağır cinayətin və ya qanuni məqsədə qarşı konkret təhdidin törədilməsi və ya törədiləcəyi ehtimalı yüksəkdir.
• Belə bir ciddi cinayət və ya konkret təhlükə ilə əlaqəli və əhəmiyyətli sübutların axtarılan qorunan məlumata daxil olmaqla əldə edilməsi ehtimalı yüksəkdir.
• Digər daha az invaziv üsullar tükənmiş və ya faydasız olardı, buna görə də istifadə edilən üsul ən az invaziv seçimdir.
• Əldə edilən məlumatlar ciddi cinayət və ya konkret təhdid üçün müvafiq və əhəmiyyətli olan məlumatlarla məhdudlaşacaq.
• Toplanan artıq məlumatlar saxlanılmayacaq, əksinə dərhal məhv ediləcək və ya geri qaytarılacaq.
• Məlumata yalnız göstərilən orqan tərəfindən daxil olmaq mümkün olacaq və yalnız icazənin verildiyi məqsəd və müddət üçün istifadə olunacaq.
• Tələb olunan müşahidə fəaliyyətləri və təklif olunan üsullar şəxsi həyat hüququna və ya digər fundamental azadlıqlara xələl gətirmir.

Nəzarət şəxsi həyat hüququna açıq-aşkar müdaxilə təşkil edir. Bundan əlavə, bu, həmçinin müdaxiləsiz fikir bildirmək hüququna və ifadə azadlığı hüququna müdaxilə təşkil edir. Xüsusilə müdaxiləsiz fikir bildirmək hüququna istinad edərək, həm hədəflənmiş, həm də kütləvi müşahidə sistemləri fikir bildirmək hüququnu poza bilər, çünki axtarış və baxış kimi onlayn fəaliyyətin istəmədən açıqlanması qorxusu, xüsusən də belə nəzarət repressiv nəticələrə gətirib çıxardıqda, fərdləri fikir bildirmək üçün lazım olan məlumatlara çıxışdan çəkindirir.9)

İfadə azadlığı hüququna müdaxilə, xüsusilə jurnalist fəaliyyətləri nəticəsində nəzarət altına alına biləcək jurnalistlər və media mənsubları kontekstində daha aydın görünür. BMT Baş katibinin qeyd etdiyi kimi, bu, media azadlığından istifadəyə mənfi təsir göstərə bilər və mənbələrlə ünsiyyət qurmağı, ideyaları bölüşməyi və inkişaf etdirməyi daha da çətinləşdirir.10) Şifrələmə və digər oxşar vasitələrdən istifadə jurnalistlərin işlərini müdaxiləsiz yerinə yetirmələrini təmin etmək üçün onların işi üçün vacib hala gəlmişdir.

Jurnalist mənbələrinin müşahidə yolu ilə açıqlanması, məxfi mənbələrin jurnalistlərin şəxsiyyətlərini gizlədə biləcəklərinə inamını itirməsi səbəbindən ifadə azadlığı hüququ üçün ciddi mənfi nəticələrə səbəb ola bilər.11) Bu, anonim istifadəçi məlumatlarının açıqlanması ilə bağlı işlər üçün də eynidir. Məxfilik pozulduqdan sonra onu bərpa etmək mümkün deyil. Buna görə də, məxfiliyi pozan tədbirlərin özbaşına görülməməsi son dərəcə vacibdir.

Jurnalistlərə qarşı aparılan müşahidə fəaliyyətləri, jurnalistlərin başqa cür haqq qazandıqları mənbə qoruma hüququnu əsaslı şəkildə pozmaq riskini daşıyır.12)

Rəqəmsal texnologiyaların artan istifadəsi və getdikcə daha mürəkkəb müşahidə vasitələri, rabitə cihazlarının izlənilməsi nəticəsində gözlənilmədən mənbənin açıqlanması riski də daxil olmaqla, mənbələrin anonimliyinin qorunması üçün əlavə çətinliklər yaratmışdır.13Məsələn, ABŞ-dakı müəyyən jurnalist mənbələri telefon və elektron poçt qeydləri vasitəsilə müəyyən edilmişdir.14) (Jurnalist mənbələrinin qorunması haqqında daha çox məlumat üçün bu təlim kursunun 10-cu Moduluna baxın).